Ο Οικουμενικός Πατριάρχης τέλεσε Ι. Μνημόσυνο για τα θύματα του Χολοντομόρ [1932-1933]
Έκκληση για την προστασία των αμάχων, την αξιοπρεπή μεταχείριση και απελευθέρωση των αιχμαλώτων πολέμου, την ασφαλή επιστροφή των εκτοπισμένων παιδιών και για την άμεση παύση των εχθροπραξιών στην Ουκρανία απηύθυνε η Α.Θ. Παναγιότης ο Οικουμενικός Πατριάρχης κ.κ. Βαρθολομαίος, μετά τη Θεία Λειτουργία, στην οποία χοροστάτησε, το Σάββατο, 22 Νοεμβρίου 2025, στον Ι. Ναό Αγίου Νικολάου Τζιβαλίου, στο τέλος της οποίας τελέστηκε Ι. Μνημόσυνο για τα θύματα του “Χολοντομόρ” [1932-1933], της προκληθείσας επισιτιστικής κρίσεως στην Ουκρανία, κατά την οποία εκατομμύρια άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους από την πείνα, καθώς και για τα θύματα του εν εξελίξει πολέμου στη χώρα αυτή.
Συγκεκριμένα, ο Παναγιώτατος αναφέρθηκε στην τραγωδία του Χολοντομόρ υπενθυμίζοντας ότι δεν ήταν μία φυσική καταστροφή, αλλά μία σκόπιμη και συστηματική επίθεση κατά της ανθρώπινης ζωής και της αξιοπρέπειας. Οι ετήσιες εκδηλώσεις μνήμης, είπε σε άλλο σημείο ο Πατριάρχης, αποτελούν ηθική επιταγή, μαρτυρούν την ζωντανή συνείδηση της ανθρωπότητος που αρνείται να ξεχάσει τα βάσανα ενός ολόκληρου έθνους, που του στέρησαν την τροφή σε μια προσπάθεια να το εξοντώσουν.
Ο Παναγιώτατος, απευθυνόμενος στα μέλη της Ουκρανικής Κοινότητας, καθώς και σε όμιλο ουκρανών γυναικών από τη Μαριούπολη, των οποίων οι σύζυγοι, οι αδελφοί ή τα παιδιά αγνοούνται ή βρίσκονται εν αιχμαλωσία, μίλησε και για τη σημερινή δραματική περίοδο που βιώνει ο Ουκρανικός λαός εξαιτίας της ρωσικής εισβολής, και έκανε ιδιαίτερη αναφορά στους συγγενείς των αγνοουμένων και των αιχμαλώτων, αλλά και στα αμέτρητα απαχθέντα παιδιά, τα οποία πρέπει, όπως είπε, να επιστρέψουν στην ασφάλεια και τη θαλπωρή των οικογενειών τους.
“Αυτά δεν είναι πολιτικά ζητήματα· είναι τραγωδίες που μιλούν άμεσα στη συνείδηση της Εκκλησίας και του κοινού μας πολιτισμού. Σε κάθε άνθρωπο που υποφέρει, βλέπουμε το πρόσωπο του Χριστού”, είπε ο Οικουμενικός Πατριάρχης, επισημαίνοντας ότι ο ουκρανικός λαός συνεχίζει να επιδεικνύει αξιοθαύμαστη αντοχή, υπομονή και αφοσίωση στη ζωή.
“Αγωνίζεται να προστατεύσει τη χώρα του, να διαφυλάξει τις οικογένειές του και να ανοικοδομήσει ό,τι έχει πληγεί. Κάθε κυρίαρχο Κράτος, σύμφωνα με τις αρχές του διεθνούς δικαίου και της ηθικής τάξης, έχει το δικαίωμα να χαράξει τη δική του πορεία και να εξασφαλίσει τη σταθερότητά του. Η Ουκρανία δεν αποτελεί εξαίρεση. Η Αγία Μεγάλη Εκκλησία του Χριστού, Μητέρα Εκκλησία του ουκρανικού λαού, δεν μπορεί να μείνει ασυγκίνητη από την αγωνία του. Η ανησυχία μας είναι ποιμαντική, όχι στρατηγική, αλλά βαθιά πνευματική. Όπως διδάσκει ο Απόστολος Παύλος: «Εἴτε πάσχει ἓν μέλος, συμπάσχει πάντα τὰ μέλη, εἴτε δοξάζεται ἓν μέλος, συγχαίρει πάντα τὰ μέλη» (Α΄ Κορ. ιβ´, 26). Αυτή η θεία διδασκαλία μας υποχρεώνει σε αλληλεγγύη, συμπόνια και ηθική διαύγεια”.
Σε άλλο σημείο της ομιλίας του, τόνισε ότι “η ειρήνη πρέπει να βασίζεται στην αλήθεια, τον σεβασμό και την αναγνώριση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας”, και κάλεσε “τους παγκόσμιους ηγέτες, τους διπλωμάτες και όλους τους ανθρώπους καλής θέλησης να επιμείνουν σε έναν ειλικρινή διάλογο, να τηρούν τις ανθρωπιστικές αρχές και να εργάζονται με αποφασιστικότητα για να εξασφαλίσουν ένα μέλλον στο οποίο η ελευθερία και η κυριαρχία είναι απαραβίαστες.”
Προηγουμένως, σύντομη ομιλία έκανε ο Γενικός Πρόξενος της Ουκρανίας στην Πόλη Εντιμ. κ. Roman Nedilskyi.
Παρέστησαν ο Εξοχ. Πρέσβυς κ. Κωνσταντίνος Κούτρας, Γενικός Πρόξενος της Ελλάδος, οι Γενικοί Πρόξενοι του Καναδά Εντιμ. κ. Britton, του Μαυροβουνίου Εντιμ. κ. Branislav Karadzic, της Σουηδίας Ευγεν. κυρία Karin Hernmarck, της Ολλανδίας Εντιμ. κ. Daan Huisinga, και της Μολδαβίας Εντιμ. κ. Sergiu Gurduza, ο Αναπληρωτής Γενικός Πρόξενος της Ρουμανίας Εντιμ. κ. Martin Graf, και οι Πρόξενοι της Πολωνίας Ευγεν. κυρία Joanna Szymańska, και του Βελγίου Εντιμ. κ. Martin Duruisseau, Αναπληρωτής επί κεφαλής Αποστολής, αλλά και πλήθος πιστών από την Ουκρανική Παροικία, καθώς και προσκυνητές από την Ελλάδα.
Ακολουθεί η ομιλία του Παναγιωτάτου:
Address of
His All-Holiness Ecumenical Patriarch Bartholomew
at the 92nd Commemoration of the Holodomor
Church of St. Nicholas, Cibali — 22 November 2025
Θεοφιλ. Επίσκοπε Αλικαρνασσού κ. Αδριανέ,
Reverend Clergy,
Your Excellencies, Honourable Consuls General,
Distinguished guests,
Beloved brothers and sisters,
As is our annual practice, we gather in this Holy Temple of Saint Nicholas to honour the memory of the millions of innocent men, women, and children who perished during the artificial famine known as the Holodomor—the deliberate “death by forced starvation” inflicted upon the Ukrainian people between 1932 and 1933.
This yearly commemoration is not merely a ritual. It is an act of truth; it is a moral imperative. It is the living conscience of humanity refusing to forget the suffering of an entire nation, deprived of sustenance in an attempt to extinguish its future.
The Holodomor was not a natural calamity. It was a deliberate and systematic assault on human life and God-given dignity. Even in years of rich harvests, food was confiscated, information suppressed, and whole regions abandoned to a merciless ideology that denied the spiritual worth of the human person. It was an attack not only upon the body, but upon the inner life of a people, whose trust in God and devotion to one another were targeted with cruelty.
As Christians, we affirm that “where the Spirit of the Lord is, there is freedom” (2 Cor. 3:17). Authentic freedom is not inherently political; it is the atmosphere in which every person can live in righteousness, with a clear conscience, and in communion with God. When that freedom is violated and truth is obscured, the moral foundations of society are shaken.
Nearly a century after that dark chapter, Ukraine once again endures the wounds of conflict. Cities continue to suffer repeated bombardments, families are displaced, and the elderly, the poor, and the infirm bear heavy burdens. Many face a winter with fragile energy systems. Others live with the uncertainty of loved ones missing in action or held as prisoners of war. We grieve also for the countless children who have been forcibly taken from their homeland—children who deserve safety, identity, and the embrace of their families.
These are not political matters; they are tragedies that speak directly to the conscience of the Church and our shared civilization. In every person who suffers, we see the face of Christ.
And yet, amid hardship, the Ukrainian people continue to show remarkable fortitude, patience, and a commitment to life. They strive to protect their country, safeguard their families, and rebuild what has been damaged. Every sovereign state, according to the principles of international law and the moral order, has the right to chart its own path and secure its stability. Ukraine is no exception.
The Holy Great Church of Christ, Mother Church of the Ukrainian people, cannot remain unmoved by their anguish. Our concern is pastoral, not strategic, but profoundly spiritual. As Saint Paul teaches: “If one member suffers, all suffer together; if one member is honoured, all rejoice together” (1 Cor. 12:26). This divine instruction compels us to solidarity, compassion, and moral clarity.
For this reason, we raise our voice in appeal. From this sacred space—the spiritual home of the local Ukrainian community—we call for the protection of civilians, for the humane treatment and release of prisoners of war, for the safe return of displaced children, and for an immediate cessation of hostilities. The Holy and Great Council of the Orthodox Church on Crete in 2016 affirmed that “the Church of Christ condemns war in general as a consequence of evil and sin in the world.” This teaching remains vital today, for violence can never bring true unity, and injustice cannot produce lasting peace.
Peace must be grounded in truth, respect, and the recognition of human dignity. It must defend the vulnerable, secure the future of families, and allow every nation to flourish without fear. It must offer hope to those who remain within Ukraine and to those who have sought refuge abroad, many of whom worry about the demographic and social fabric of their homeland. Therefore, we call upon world leaders, diplomats, and all people of goodwill to persist in earnest dialogue, uphold humanitarian principles, and work with determination to secure a future in which liberty and sovereignty are inviolable.
The memory of the Holodomor also warns us against the manipulation of basic necessities. In the past, entire populations were deprived of food; today, whole cities risk losing access to heat, electricity, and essential services. Whenever fundamental needs are used to weaken a people’s spirit, we encounter a grave moral failing that every conscience must reject.
Beloved friends,
The remembrance of the Holodomor calls us to defend the sanctity of human life. As the Psalmist commands: “Defend the weak and the fatherless; uphold the cause of the poor and the oppressed. Rescue the weak and the needy” (Ps. 82:3–4). Our commemoration is therefore a pledge: that never again will hunger be used as a weapon; never again will truth be silenced through fear; and never again will the dignity of a people be trampled by tyranny.
We bow before the memory of the victims of the Holodomor. We embrace the Ukrainian people with paternal affection. We pray for the healing of wounds—visible and invisible—and for the restoration of concord, stability, and wholeness to their nation.
May the Lord of mercy grant rest to the departed, comfort to the afflicted, wisdom to leaders throughout the globe, and compassion to every heart. May He strengthen us always to stand on the side of truth, justice, and peace.
May their memory be eternal.
photo: Nikos Papachristou
Ακροάσεις – Εκπροσωπήσεις
Ακροάσεις (18-22 Nοεμβρίου)
Η Α.Θ. Παναγιότης ο Οικουμενικός Πατριάρχης κ.κ. Βαρθολομαίος δέχθηκε σε ακρόαση:
Τους Σεβ. Μητροπολίτες Βεροίας, Ναούσης και Καμπανίας κ. Παντελεήμονα, και Κίτρους κ. Γεώργιο, μαζί με τον νεοεκλεγέντα Θεοφιλ. Επίσκοπο Δομενίκου κ. Αθηναγόρα, βοηθό του Μητροπολίτη Βεροίας, ο οποίος και τον παρουσίασε στον Παναγιώτατο. Ο νέος βοηθός Επίσκοπος ζήτησε και έλαβε την ευχή του Οικουμενικού Πατριάρχου, ο οποίος τον συνεχάρη για την εκλογή του και του ευχήθηκε καλή διακονία παρά τω Ποιμενάρχη του.
Τον Σεβ. Μητροπολίτη Αυστρίας κ. Αρσένιο, μαζί με τον βοηθό του Θεοφιλ. Επίσκοπο Αρίστης κ. Μάξιμο, και όμιλο πιστών ουκρανικής καταγωγής.
Tους Αιδεσιμολ. κυρίους Ramazan Arkan, Mesut Çiftçi και Uğur Mutlu, Πάστορες Προτεσταντικών Εκκλησιών στην Τουρκία.
Τον Οσιώτ. Μοναχό Αμφιλόχιο, από την Ι. Μονή Visoki Dečani, της Ι. Μητροπόλεως Ράζκας και Πριζρένης Κοσυφοπεδίου.
Ομάδα Ευρωβουλευτών του Ευρωπαϊκού Λαϊκού Κόμματος, με επί κεφαλής τον Εξοχ. κ. Ευάγγελο Μεϊμαράκη, οι οποίοι συμμετέχουν στην Επιτροπή του ΕΛΚ για τον Διαπολιτισμικό και Διαθρησκειακό Διάλογο, στους οποίους απηύθυνε επίσημο χαιρετισμός και απάντησε στις ερωτήσεις τους.
Εκπροσωπήσεις
Η Α.Θ. Παναγιότης ο Οικουμενικός Πατριάρχης κ.κ. Βαρθολομαίος εκπροσωπήθηκε:
Από τον Σεβ. Μητροπολίτη Λαοδικείας κ. Θεοδώρητο, Διευθυντή του Γραφείου Εκπροσωπήσεως του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην Αθήνα, α) κατά την ενθρόνιση του νέου Μητροπολίτου Κορίνθου κ. Παύλου, στον Ι. Μητροπολιτικό Ναό του Αποστόλου Παύλου, το Σάββατο, 15 Νοεμβρίου 2025, και β) κατά τις εργασίες του Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου με τίτλο “Η σημασία και επικαιρότητα της Α’ Οικουμενικής Συνόδου” που διοργάνωσε το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, από τις 18 έως 20 Νοεμβρίου 2025.
Από τον Σεβ. Μητροπολίτη Κορίνθου κ. Παύλο, κατά την εξόδιο Ακολουθία της αειμνήστου Φωτεινής Αηδονίδου, χήρας του αειμνήστου Άρχοντος της Μ.τ.Χ.Ε. Χρόνη Αηδονίδη, η οποία τελέστηκε στο Μελίσσι Κορινθίας, την Παρασκευή, 21 Νοεμβρίου 2025.
Από τον Σεβ. Μητροπολίτη Σελευκείας κ. Θεόδωρο, κατά την εξόδιο Ακολουθία του αειμνήστου Χαριλάου Πλατανάκη, Καθηγητού Πανεπιστημίου, η οποία τελέστηκε από τον Ι. Μητροπολιτικό Ναό του Αγίου Μηνά Ηρακλείου Κρήτης, την Πέμπτη, 20 Νοεμβρίου 2025.
ADDRESS By His All-Holiness Ecumenical Patriarch Bartholomew To the Delegation of the European People’s Party (November 20, 2025)
Distinguished, dear friends,
It is a unique privilege to welcome you—as an esteemed delegation of the European People’s Party—to the Ecumenical Patriarchate, the First See of the global Orthodox Church and spiritual center of Orthodox Christianity for seventeen uninterrupted centuries.
This year marks a symbolical milestone and significant reminder of the ancient roots of our Church of Constantinople because the Christian world is celebrating the 1700th anniversary since the First Ecumenical Council—which articulated the original Creed—convened in Nicaea (modern day Iznik) very close to this Queen of Cities.
As you know, in a few days, His Holiness Pope Leo XIV will be arriving here to commemorate with us this milestone of the First Council of Nicaea as well as to honor the Thronal Feast of St. Andrew, the founder of our Church. This will be the inaugural trip of Pope Leo outside of Rome, and in so doing he is following the tradition of his immediate predecessors—Pope Francis, Pope Benedict XVI, and Pope John Paul II—all of whom visited the Ecumenical Patriarchate very soon after their installation.
Today, the Ecumenical Patriarchate of Constantinople continues to occupy the first place of honor among all the world’s Orthodox Christian Churches. The Ecumenical Patriarchate holds the canonical and theological responsibility of initiating and coordinating actions among all Orthodox Churches, both within its immediate jurisdiction, as well as among independent or autonomous communions. This includes assembling and convening councils, facilitating inter-Church and inter-faith dialogues and addressing the issues of the day.
In recent years, the Ecumenical Patriarchate has pioneered initiatives in global concerns, such as peace and climate change. Beyond its leadership role within ecumenical circles of the various Christian confessions, it has promoted international dialogues between Christians and Jews, as well as between Christians and Muslims. It has spearheaded worldwide consultations and produced influential statements on religious tolerance and religious freedom. Most importantly, it has assumed responsibility for raising global awareness on environmental pollution and climate change. To this end, we have organized nine international, interfaith, and interdisciplinary ecological symposia—from the Mediterranean to the Mississippi, from the Aegean to the Adriatic, and from the Arctic Ocean to the Black Sea.
However, the urgency of creation care cannot be separated from the importance of dialogue. What we do for the earth is intimately related to what we do for people, both in the context of human rights or international politics, with regard to poverty, social justice, and world peace. Therefore, the vision and mission of the Ecumenical Patriarchate also includes an inter-Christian and inter-religious dimension. For there is no doubt in our mind that, particularly in our time, religious principles and values are undergoing an immense revival and play a major role in securing peaceful coexistence among different races and cultures.
Some of these challenges constitute the focus of your own Christian Democratic Party from its inception in 1976. We applaud you for reaching beyond national borders and partisan interests, which surely also accounts for your success and growth. In fact, the platforms of your manifesto address many of the concerns of our own ministry, including human rights and freedom, solidarity with the poor and indigent, advancement of values related to family, education, and health, as protection and integration of immigrants. These are precisely the ideas and ideals that politicians should endorse, espouse, and engage in—especially in a world and a time so fragile and divided as ours.
You will be interested to know that five years ago, the Ecumenical Patriarchate formally approved a special social document, the first time that this has occurred in our Church. This document, which is entitled For the Life of the World, imparts general guidelines and principles toward a much-needed social ethos for Orthodox Christians struggling to navigate modern-day challenges. It comprises a sustained, albeit sensitive pastoral approach to critical and controversial issues including racism and poverty, human rights and bioethics, as well as technology and climate change. The specific contents of the document address the role of the church in the public sphere, the course of human life, the challenge of social justice, the tragedy of war, and the importance of ecumenical dialogue.
We hope that you will consider this document in your exploration of ways in which religion can inform the public square and bring healing to a broken world. Because we are convinced that ours is a unique and unparalleled time, when all of us—churches and states, society and science, along with all people of good will—should come together in order for our witness to be more credible and more convincing, more meaningful and impactful.
We wish you a pleasant and profitable stay in this beautiful city. May God bless you and your noble endeavors.
ΠΗΓΗ: Φανάριον
